Logo rewital Konin
 logo Konina
Logo rewital Konin
 logo Konina

Z dziejów konińskiego rzemiosła w dobie I Rzeczpospolitej

Rzemiosło nierozerwalnie związane jest z dziejami Konina. Przez stulecia, obok handlu i rolnictwa, stanowiło główne zajęcie i podstawę bytu mieszkańców. Od stanu tej gałęzi gospodarki zależał w znacznym  stopniu potencjał gospodarczy miasta, a tym samym możliwość rozwoju i warunki życia mieszczan.

Na ziemiach polskich wyodrębnienie rzemiosła spośród zajęć nierolniczych nastąpiło w okresie rzymskim (I-IV w.). W tym samym czasie obserwujemy także rozwój osadnictwa w okolicach późniejszego Konina. Koncentrowało się ono w pasie wydm nadwarciańskich, po obu stronach pradoliny i w dolinie rzeki Powy. Z tego okresu pochodzą ślady osadnictwa odkryte na terenie Osady, Kurowa, Rumina, Czyżewa i Szczepidła. Proces kształtowania konińskiego zespołu osadniczego doprowadził z czasem do powstania we wczesnym średniowieczu osady targowej, którą identyfikuje się z obszarem późniejszej wsi Stare Miasto. Czynnikiem warunkującym powstanie wczesnomiejskiej osady było niewątpliwie jej położenie na szlaku handlowym biegnącym z południa na północ i tuż przy przeprawie przez rzekę Wartę. Naturalny węzeł komunikacyjny stawał się z reguły nie tylko miejscem zatrzymania przejeżdżających kupców i podróżnych, ale również sprzyjał wykształceniu się stałego centrum lokalnej wymiany.

Osada targowa funkcjonująca na tzw. prawie polskim nie miała ani samorządu, ani odrębnych instytucji miejskich, choć pod względem wyglądu i planu różniła się już od wsi, a jej ludność nie będąc jeszcze mieszczaństwem różniła się od chłopów zajęciem i narastającą świadomością własnej odrębności. Przyczyną było odchodzenie ludności osady od uprawy roli, traktowanej jako podstawowe źródło utrzymania, a koncentrowanie się na wytwarzaniu różnego rodzaju przedmiotów, przeznaczonych nie tylko na użytek własny, a przede wszystkim na wymianę. Naturalną konsekwencją stała się z czasem specjalizacja poszczególnych osób i rodzin w produkcji określonych towarów, co zapewniało efektywność pracy i jakość wytwarzanych towarów. W ten sposób uruchomiony został proces wyodrębniania się coraz bardziej wyspecjalizowanych zawodów, których wykonywanie wymagało nabycia odpowiednich umiejętności.

W przedlokacyjnym Koninie, położonym kilka kilometrów od centrum późniejszego miasta, należy upatrywać nie tylko pierwowzoru miasta Konina, ale także zapewne kolebki konińskiego rzemiosła. Można przypuszczać, zważywszy na charakter osady i jej potencjalną rolę gospodarczą, iż działali w niej garncarze, kowale, szewcy, kołodzieje i być może przedstawiciele innych zawodów.

Przełomowym wydarzeniem dla konińskiej aglomeracji osadniczej stała się reforma miejska, czyli lokacja Konina na prawie magdeburskim. Dokonana przed 1293 r., najprawdopodobniej w 1283 r., łączyła w sobie trzy podstawowe elementy: recepcję nowego prawa, przebudowę struktury ekonomicznej miasta oraz przekształcenie jego układu przestrzennego. Reforma miejska, w połączeniu ze zniszczeniami dokonanymi w czasie najazdu krzyżackiego w 1331 r., ostatecznie przesądziła o przeniesieniu osadnictwa miejskiego na kępę warciańską, stanowiącą centrum współczesnej konińskiej Starówki. Tym sposobem lokalizacja pierwotnego Konina straciła na znaczeniu, by w 1359 r. wystąpić w dokumencie pod nazwą Stare Miasto, zepchniętą do rangi wsi.

Wspomniana przebudowa struktury ekonomicznej miasta oznaczała w praktyce, iż to właśnie zajęcia pozarolnicze stały się podstawą jego gospodarki. W miastach średniej wielkości, a do takich należał w późnym średniowieczu Konin w skali Wielkopolski, opierała się ona przede wszystkim na rzemiośle i handlu. Wytwory rzemiosła kierowane były z czasem do anonimowego odbiorcy za pośrednictwem sieci handlowej, której zasięg w danym ośrodku wyznaczał w znacznym stopniu rozmach miejskiego rzemiosła. Samo zaś rzemiosło ostatecznie porzuciło pierwotną formę rzemiosła domowego na rzecz działalności gospodarczej prowadzonej w niewielkich warsztatach przez ich właścicieli, posiadających odpowiednie kwalifikacje zawodowe (mistrzostwo) oraz zazwyczaj kilku pomocników (czeladników i uczniów).

Niewiele wiemy o życiu gospodarczym Konina w pierwszych wiekach jego istnienia, gdyż zachowało się bardzo mało przekazów źródłowych dotyczących tejże problematyki, w tym także w odniesieniu do zagadnienia stanu i rozwoju rzemiosła. Jednakże późne średniowiecze charakteryzuje się rozwojem ekonomicznym środkowej Europy, którego skutkiem był wzrost znaczenia gospodarki towarowo-pieniężnej oraz proces pogłębiana się społecznego podziału pracy między miastem i wsią. W tej sytuacji można przypuszczać, iż w XIV i XV stuleciu nastąpił także wzrost produkcji rzemieślniczej w Koninie. Niestety brak jednoznacznych danych o liczbie działających warsztatów, jak też pełnej listy reprezentowanych zawodów. Fragmentaryczne przekazy źródłowe potwierdzają, iż w ówczesnym Koninie pracowali: piekarze, rzeźnicy, młynarze, krawcy, sukiennicy, czapnicy, szewcy, bednarze, murarze, strycharze, łaziebnicy i rybacy. Jest to lista zapewne niepełna i z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, iż w mieście tego okresu funkcjonowali ponadto tacy rzemieślnicy, jak: cieśle, kołodzieje, kowale, czy garncarze.

Zapewne także w późnym średniowieczu doszło do powstania w Koninie pierwszych cechów, aczkolwiek do końca XV w. brak zachowanych i znanych przywilejów cechowych, statutów, czy też innej dokumentacji. Jednakże trudno przypuszczać, aby potwierdzone źródłowo w następnych stuleciach – aczkolwiek niestety także wyrywkowo – cechy nie miały chociaż w części wcześniejszych korzeni.

Przeniesione w XIII w. z Niemiec, początkowo do takich miast jak: Poznań, Kraków, Toruń, Gdańsk, Wrocław, Legnica, były w określonej formule do końca XVIII w. formą organizacji rzemiosła, a zezwolenie na zorganizowanie cechu stanowiło zazwyczaj cześć prawa miejskiego. Cech był organizacją jednoczącą przymusowo rzemieślników jednej lub kilku pokrewnych specjalności i zapewniał swoim członkom wyłączne prawo produkcji w mieście i niekiedy także w określonym promieniu poza miastem. Każdy cech posiadał statut określający prawa i obowiązki członków, regulujący stosunki między mistrzami a czeladnikami i uczniami, a także szeroko rozumiane sprawy produkcji. Szczegółowe przepisy dotyczyły jakości i sposobu nabywania surowca, techniki produkcji, jakości i warunków zbytu gotowych produktów.

Pełnoprawnymi członkami cechu byli mistrzowie, posiadający obywatelstwo miejskie i własne warsztaty oraz zatrudniający czeladników i uczniów. Na czele cechu stali starsi wybierani na ogólnym zgromadzeniu cechowym. Cechy stały się istotną częścią porządku społeczno-prawnego w miastach i jako takie były z reguły kontrolowane przez radę miejską (zatwierdzającą statuty, wybory starszych itp.). W rzeczywistości bowiem rola cechów wykraczała poza kwestie związane wyłącznie z procesem produkcji i zbytu oraz systemem szkolenia fachowców w danym zawodzie. Cechy odgrywały ważną rolę w szeroko rozumianym życiu społecznym, towarzyskim, religijnym, a także w kwestiach związanych z obronnością miasta.

W ramach cechów regulowano także wielkość produkcji i starano się ograniczać wewnętrzną konkurencję, co w połączeniu z narastającym od końca XV w. procesem zamykania dostępu do cechów prowadziło do skostnienia przepisów i struktury cechowej. Konsekwencja takiego stanu rzeczy stał się rozwój rzemiosła pozacechowego, a walka cechów z partaczami, czyli rzemieślnikami nie należącymi co cechu, nie dawała na ogół (szczególnie w XVII-XVIII stuleciu) rezultatów.

Dawne cechy, wraz z pierwotnym prawem cechowym, wpisane były w feudalny system społeczno-gospodarczy i realia społeczeństwa stanowego. Wraz z erozją systemu feudalnego postępował także nieuchronny proces rozkładu tradycyjnego systemu cechowego.

W odniesieniu do Konina skąpe niestety przekazy źródłowe dokumentują istnienie w XVI i pierwszej połowie XVII w. kilku cechów. Zachowały się statuty cechu garncarzy (z lat: 1589, 1611, 1666), krawców z roku 1594, mielcarzy (z lat: 1607, 1613, 1621, 1722), rzeźników (z lat: 1595, 1621, 1622), sukienników z roku 1598, szewców (z lat: 1576, 1589, 1627). Zatwierdzali je tacy królowie, jak: Zygmunt III, Jan Kazimierz , August II.

Wiadomo także, iż cech rybaków otrzymał statut od króla Zygmunta Starego w 1595 r., natomiast cech szewców na podstawie przywileju Stefana Batorego z 1576 r. uzyskał statut wzorowany na cechu kaliskim. Ten ostatni cech odgrywał zapewne w mieście znaczna rolę, o czym świadczy wzmianka o istnieniu w Koninie stałych ław szewskich.

W 1580 r. było w Koninie 79 rzemieślników. Ogólna liczba wszystkich rzemieślników, jak też lista i liczebność przedstawicieli danego zawodu, czy też branży, ulegała ciągłej fluktuacji. Powodem były m.in. burzliwe dzieje miasta i regionu, który wielokrotnie nawiedzały klęski elementarne, a to z kolei przekładało się na stan koniunktury gospodarczej. Ilustrują to znane dane dotyczące najliczniej reprezentowanej w mieście profesji, jaką byli tradycyjnie szewcy. W 1559 r. było w mieście 21 warsztatów szewskich, w 1569 r. – 16, w 1580 r.-22, w 1613 r.-13. Podobnie rzecz się przedstawia z takimi popularnymi zawodami jak rzeźnicy i piekarze. Pierwszych odnotowano w 1559 r. 8, w 1569 r.-7, w 1579 r.-8, w 1580 r. 8, w 1616 r.-14. Natomiast piekarzy było w 1559 r. 14, w 1569 r. –15, w 1580 r.-10, w 1616 r. –9.

Rozwój Konina został zahamowany w XVII stuleciu. Przyczyniła się do tego trzyletnia epidemia, która wybuchła w 1628 r. i zdziesiątkowała ludność miasta. Ponadto zaczęły się uwidaczniać ujemne skutki gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej i antymieszczańskiej polityki szlachty. Dalsze pasmo nieszczęść przyniosły lata potopu szwedzki. W 1656 r. Konin został prawie doszczętnie spalony w trakcie walk z wojskami szwedzkimi, a dalszymi skutkami straszliwej wojny były kolejne nawroty „morowego powietrza” i klęska głodu. Liczba ludności miasta spadła w 1662 r. do zaledwie około dwustu mieszkańców.

Po tych zniszczeniach rozpoczął się ponad stuletni okres regresu gospodarczego miasta, które z wielkim trudem i niezwykle powoli podnosiło się z upadku. Tym bardziej, iż zanim zdążono zlikwidować skutki poprzednich zniszczeń, miasto dotknęła kolejna wojna. W 1707 r. dalszemu zniszczeniu uległ koniński zamek i część z takim trudem odbudowanego miasta.

Upadek gospodarczy miasta oznaczał także rzecz jasna długotrwały kryzys konińskiego rzemiosła. Liczba rzemieślników zmalała do tego stopnia, że część cechów uległa praktycznej likwidacji, tak jak to się stało z cechem rzeźników jeszcze przed 1661 r. Dopiero w dobie oświecenia miasto zaczęło podnosić się z gospodarczej zapaści, a rzemiosło stało się podstawowym źródłem utrzymania jego mieszkańców. W połowie XVIII w. w mieście istniało 5 korporacji zawodowych: szewców, krawców, cechu wspólnego, garncarzy i słodowników, których starsi reprezentowali rzemieślników we władzach miejskich. Starano się ponownie uporządkować sprawy cechowe przyjmując nowe statuty i zabiegając o ich zatwierdzenie przez monarchę. Jeszcze w 1722 r. statut cechu mielcarzy zatwierdził król August II. W 1762 r. występują w Koninie cechmistrze: piwowarów, krawców, cechu pospolitego, garncarskiego, a w 1781 r. cechu szewskiego.

autor: Piotr Rybczyński